Alimlər DNT-dən fərqli irsiyyət mexanizmini kəşf ediblər

Con Hopkins Universitetinin alimləri DNT-nin özündə dəyişikliklə əlaqəli olmayan yeni bir irsiyyət mexanizmini kəşf ediblər. Məlum olub ki, genlərin fəaliyyətini idarə edən xüsusi kimyəvi nişanlar nəslə ötürülə bilər. Bəzi hallarda belə nişanlar valideynlərdən miras qalmadan yaranır. Oxuməni.az xəbər verir ki, tədqiqat “Nature Genetics” jurnalında dərc olunub.
Komanda üç nəsil laborator siçanını öyrənib və DNT metilasiyası nümunələrinin – genetik kodu dəyişmədən genləri yandırıb-söndürə bilən kimyəvi "keçidlərin" necə miras alındığını izləyib.
Tədqiqatçılar DNT-nin uzun hissələrini ardıcıllıqla düzüb və eyni zamanda qaraciyər və əzələ toxumalarındakı metilasiyanı təhlil ediblər. Ümumilikdə, epigenetik nişanların təxminən 93%-i klassik Mendelin qanunlarına uyğun olaraq miras alınıb. Lakin 7% hallarda alimlər sapmalar qeyd ediblər.
Xüsusilə 54 genom sahəsi maraq doğurub, burada nəslin hər iki valideyində olmayan metilasiya nişanları yaranıb. Bəzi hallarda alimlər nadir bir hadisə olan paramutasiyanı müşahidə ediblər – bu zaman genin bir nüsxəsindəki nişan ikinci nüsxəyə köçürülür. Əvvəllər belə hadisələr bitkilərdə, həşəratlarda və genetik cəhətdən dəyişdirilmiş heyvanlarda müşahidə olunmuşdu, lakin adi məməlilərdə deyil.
Tapılan paramutasiyalardan biri sperma inkişafı ilə əlaqəli bir genə təsir edib. Əvvəllər bu genin insan versiyasının fəaliyyətinin azalması sonsuzluqla əlaqələndirilirdi.
Müəlliflər hesab edirlər ki, epigenetik dəyişikliklər orqanizmlərə adi DNT mutasiyalarından daha sürətli şəkildə ətraf mühitə uyğunlaşmağa imkan verə bilər. İndi alimlər insanlarda oxşar irsiyyət mexanizmlərinin olub-olmadığını yoxlamağı planlaşdırırlar.
Tədqiqatçıların fikrincə, bu nəticələr irsi xəstəliklərin diaqnostikasına yanaşmanı dəyişə bilər: gələcəkdə genetiklər yalnız DNT-nin özünü deyil, həm də standart ardıcıllıqla adətən nəzərə alınmayan epigenetik nişanları da təhlil etməli ola bilərlər.
Almaz Həsənli