Alimlər Yerdə həyatın iki dəfə yaranmış ola biləcəyini irəli sürüblər

Heinrix Heyne adına Düsseldorf Universitetinin bioloqlarının rəhbərlik etdiyi beynəlxalq alimlər qrupu belə bir fərziyyə irəli sürüb ki, cansız maddədən həyata keçid həyatın iki əsas qolu – bakteriyalar və arxeylər – tərəfindən bir-birindən müstəqil şəkildə baş vermiş ola bilər. Oxuməni.az xəbər verir ki, tədqiqat “Science Advances” jurnalında dərc olunub.

“Ən təəccüblüsü odur ki, bu reaksiyaları kataliz edən fermentlər bakteriyalar və arxeylər arasındakı təkamül ayrılığı boyunca qorunub saxlanılmayıb. Yeni məlumatlar yalnız bir nəticəyə gəlməyə imkan verir: bakteriya və arxey xətləri sərbəst yaşayan vəziyyətə bir-birindən asılı olmayaraq keçiblər. Yalnız sərbəst yaşayan hüceyrələr canlı hesab olunur. Gəlin hər şeyi öz adı ilə çağıraq: biz genetik kodun bir mənşəyini, lakin həyatın iki mənşəyini müşahidə edirik”, – deyə bioloq Uilyam Martin bildirib.

Alimlər bakteriya və arxey genomlarında əsas metabolik fermentlərin zülal strukturlarını araşdırıb, onların mürəkkəblik səviyyəsinə görə sıralanmasına və yaranma ardıcıllığının müəyyən edilməsinə imkan verən alqoritm hazırlayıblar. Məlum olub ki, bütün hüceyrələrin son universal ortaq əcdadı – LUCA – metabolik reaksiyaların yalnız təxminən yarısını həyata keçirməyə imkan verən fermentlərə malik idi. Qalan reaksiyalar isə LUCA-nın yarandığı mühitdə – ehtimal ki, hidrotermal mənbələrdə – mövcud olan metallar tərəfindən kataliz olunurdu.

Tədqiqat qrupu katalizin inkişafının dörd mərhələsini müəyyən edib. İlk mərhələdə reaksiyalar tamamilə mühitdəki metallardan asılı olub. Daha sonra protohüceyrələr tədricən öz fermentlərini formalaşdıraraq xarici katalizatorları əvəz edib. Nəhayət, onlar xarici metallardan tamamilə asılılığı aradan qaldırıblar və yalnız bundan sonra həqiqi mənada sərbəst yaşayan orqanizmlər hesab oluna biliblər. Bu ayrılmanın bakteriyalar və arxeylərin təkamül yolları ayrıldıqdan sonra baş verdiyi bildirilir.

“Biz elə halları müşahidə edirik ki, bakteriya və arxeylərin əcdadları eyni əsas metabolik reaksiyanı kataliz etmək üçün bir-birindən struktur baxımından fərqli fermentləri müstəqil şəkildə inkişaf etdiriblər”, – deyə bioloq Natalya Mrnyaviç qeyd edib.

Alimlər həmçinin, bioloji həyat yaranmazdan əvvəlki kimyada mövcud ola bilməyən ATP molekuluna alternativ mexanizm də təklif ediblər.

“Mənbələrdə təbii şəkildə rast gəlinən fosforun bir forması olan fosfiti üzvi birləşmələrlə qarışdırdıqda, fosforilləşmə reaksiyaları bir gecə ərzində birbaşa suda baş verir. Fosfit və palladium ATP-ni və fermentləri əvəz edir. Bu, olduqca təəccüblüdür və erkən təkamülün necə baş verdiyini anlamağı əhəmiyyətli dərəcədə sadələşdirir”, – deyə molekulyar təkamül üzrə mütəxəssis Manon Şlikker bildirib.

Almaz Həsənli