O, telefona cavab vermədi, bakteriya içdi və Nobel mükafatını qazandı: dünyanın ən nüfuzlu mükafatı haqqında maraqlı məlumatlar (2)

Nobel mükafatından əvvəl onun kəşfi lağa qoyulurdu

Başqa bir tipik Nobel hekayəsi "bu ola bilməz" ifadəsi ilə başlayır. 8 aprel 1982-ci ildə İsrail kimyaçısı Dan Şextman mikroskop altında kristalların o vaxtkı anlayışına meydan oxuyan bir quruluş müşahidə etdi.

Klassik kristalloqrafiya tərəfindən qeyri-mümkün hesab edilən simmetriya nümayiş etdirdi. Şextman nəticəni yenidən yoxladı. Sonra yenə. Lakin tanınmaq əvəzinə, inamsızlıqla qarşılaşdı.

Həmkarları ona dərsliklərini yenidən oxumağı məsləhət gördülər. Bu fikir lağa qoyuldu. 20-ci əsrin ən məşhur kimyaçılarından biri, iki dəfə Nobel mükafatı laureatı Linus Pauling illərdir kvazikristalların mövcudluğunu açıq şəkildə tənqid edirdi.

Məlum oldu ki, səhv edən Şextman deyil, dərsliklərdir. Kristalın elmi tərifi yenidən nəzərdən keçirilməli idi. 2011-ci ildə Dan Şextman kvazikristalların kəşfinə görə Kimya üzrə Nobel mükafatını aldı.

Mərasim zamanı İsveç Kral Elmlər Akademiyası yalnız kəşfin özünü deyil, həm də tədqiqatçının illərlə davam edən inamsızlıq və istehza illərini xüsusi olaraq qeyd etdi.

Laureat elandan üç gün əvvəl vəfat etdi
Nobel mükafatının qaydalarına görə, bu gün ölümündən sonra verilmir. Lakin 2011-ci ildə komitə özünü demək olar ki, heç kimin gözləmədiyi bir vəziyyətdə tapdı. 3 oktyabrda Fiziologiya və ya Tibb üzrə Mükafat laureatları elan edildi: Bruce Beutler, Jules Hoffman və Ralph Steinman.

Problem elandan sonra aydın oldu. Steinman 30 sentyabrda - dünya onun adını eşitməmişdən üç gün əvvəl vəfat etdi. Alim uzun illər mədəaltı vəzi xərçəngindən əziyyət çəkirdi. Lakin Nobel Komitəsi qərar verərkən onun ölümündən sadəcə xəbərsiz idi.

Formal olaraq hüquqi paradoks yarandı. Qaydalar mükafatın mərhum şəxsə verilməsini qadağan edir. Lakin komitə üzvləri onun sağ olduğuna səmimi qəlbdən inandıqları zaman Steinman mükafata layiq görüldü.

Ayrı bir araşdırmadan sonra Nobel Fondu mükafatı ləğv etməmək qərarına gəldi. Nəticədə, Steinman müasir Nobel Mükafatı tarixində ən nadir istisnalardan biri oldu.

Nobel mükafatından sadəcə imtina edə bilərsiniz

Görünür, Nobel mükafatı imtina edilə bilməyən bir mükafatdır. Amma belə şeylər də olub.

1964-cü ildə Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı fransız yazıçısı və filosofu Jan-Pol Sartra verildi. O, bunu qəbul etmədi. Sartr yazıçıların instituta çevrilməməli olduğuna inanaraq rəsmi mükafatlardan və titullardan prinsipcə imtina etdi. Nobel mükafatı da istisna deyildi.

Başqa bir məşhur hadisə 1973-cü ildə baş verdi. Daha sonra Sülh mükafatı Vyetnam müharibəsinə son qoymaq üçün apardıqları danışıqlara görə Henri Kissincer və vyetnamlı siyasətçi Le Dik Toya verildi.

Le Dik To sadəcə olaraq ölkədə hələ əsl sülh olmadığını izah edərək mükafatdan imtina etdi.

Laureatların öz iradələrinə zidd olaraq mükafatdan imtina etdiyi hallar da olub. Boris Pasternak əvvəlcə 1958-ci il Ədəbiyyat Mükafatını qəbul etməyə razı oldu, lakin Sovet hökumətinin təzyiqi altında imtina etməyə məcbur oldu.

Nasist Almaniyasında Adolf Hitler alman alimləri Riçard Kun, Adolf Butenandt və Gerhard Domagka mükafat qəbul etməyi qadağan etdi.

Nobel medalları nasistlərin onları götürməsinin qarşısını almaq üçün turşuda həll olunurdu.

Bəzən laureatların özləri deyil, mükafatları xilas edilməli idi. 1940-cı ildə Danimarka Nasist Almaniyası tərəfindən işğal edildikdən sonra Kopenhagendəki Nils Bor Nəzəri Fizika İnstitutunda iki alman alimi Maks fon Lau və Ceyms Frankın Nobel medalları saxlanılırdı.

Vəziyyət təhlükəli idi. Medallar qızıldan hazırlanmış və sahiblərinin adları həkk olunmuşdu. Nasist hakimiyyəti onları asanlıqla müəyyən edə bilirdi və o dövrdə Almaniyadan qızıl ixracı qadağan edilmişdi.

Sadəcə mükafatları gizlətmək riskli idi: institutda axtarış aparıla bilərdi. Sonra macar kimyaçısı Georg de Gevesy daha radikal bir həll yolu təklif etdi: medalların özlərini məhv etdi. O, onları hətta qızılı da həll edə bilən konsentrat turşuların qarışığı olan "sulu suya" batırdı.

Proses yavaş idi, lakin sonda iki Nobel medalı sözün əsl mənasında məhlula çevrildi. Bu mayenin olduğu bir qab müharibə boyunca laboratoriya rəfində qaldı. Nasistlər instituta daxil oldular və axtarışlar apardılar, lakin sarımtıl məhlul olan adi bir laboratoriya qabı az diqqət çəkdi.

Müharibədən sonra de Gevesy Kopenhagenə qayıtdı, həlli tapdı və oradan qızıl çıxardı. Metal Nobel Fonduna bağışlandı və İsveç Kral Elmlər Akademiyası fon Laue və Frank üçün yeni medallar hazırladı.

Beləliklə, iki Nobel mükafatı İkinci Dünya Müharibəsindən sağ çıxdı və bir neçə il kimyəvi məhlul şəklində keçirdi.

Nobel Medalı Hava Limanı Təhlükəsizliyində uğursuz oldu
Nobel Mükafatını aldıqdan sonra belə, medalın özü sahibi üçün gözlənilməz problemlər yarada bilər. Kainatın sürətlənmiş genişlənməsini kəşf etdiyinə görə 2011-ci ildə Fizika üzrə Nobel Mükafatına layiq görülən avstraliyalı astrofizik Brayan Şmidt də eyni çətinliklə üzləşdi.

Mərasimdən sonra o, qızıl medalı nənəsinə göstərmək üçün özü ilə ABŞ-a aparmaq qərarına gəldi. Lakin hava limanı təhlükəsizlik xidmətindən keçərkən medal rentgen çəkildi.

Ekranda o, demək olar ki, qeyri-şəffaf qara disk kimi göründü. Təhlükəsizlik işçiləri onun baqajındakı qeyri-adi əşya ilə maraqlandılar və ondan dəqiq nə daşıdığını izah etməsini istədilər.

Şmidt cavab verdi ki, bu, qızıl medaldır. Növbəti sual olduqca məntiqli idi: onu kim təqdim etdi? "İsveç kralı."

Bundan sonra zabit Şmidtin qızıl medalı İsveç kralından niyə aldığını aydınlaşdırmalı idi. Beləliklə, hava limanının ortasında fizik izah etməli idi ki, o və həmkarları Kainatın sürətlənmiş genişlənməsini kəşf ediblər və buna görə Nobel mükafatı alıblar.

Nəticədə medalın daşınmasına icazə verildi, lakin bu hekayə dünyanın ən nüfuzlu elmi mükafatının belə hava limanı skanerində sadəcə böyük bir metal parçası olaraq qaldığını xatırlatdı.

Nobel heç vaxt "İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı"nı icad etməyib.
Gözdən qaçırmaq asan olan başqa bir maraqlı fakt var. Alfred Nobel vəsiyyətnaməsini yazarkən yalnız beş mükafat nəzərdə tutmuşdu: fizika, kimya, fiziologiya və ya tibb, ədəbiyyat və sülh.

İqtisadiyyat daxil deyildi. İndi ümumiyyətlə İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı kimi tanınan mükafat rəsmi olaraq Alfred Nobelin xatirəsinə İqtisadiyyat Elmləri üzrə İsveç Bank Mükafatı adlanır.

O, yalnız 1968-ci ildə - Nobelin ölümündən 70 ildən çox sonra təsis edilib. İlk mükafat 1969-cu ildə təqdim edilib. Seçim proseduru demək olar ki, klassik Nobel mükafatları ilə eynidir, lakin tarixən ayrı bir mükafatdır.

Müasir elm artıq Nobel mükafatının qaydaları ilə məhdudlaşdırılır.

Mükafatın başqa bir problemi də var: maksimum üç laureat. 20-ci əsrin əvvəllərində elm üçün bu, tamamilə məntiqli görünürdü. Böyük bir kəşf çox vaxt birbaşa bir və ya iki tədqiqatçı ilə əlaqələndirilə bilərdi.

Müasir elm fərqli şəkildə işləyir. Bu gün onlarla ölkədən yüzlərlə, bəzən isə minlərlə insan tək bir təcrübə üzərində işləyə bilər. Fizika, astronomiya və ya biologiya sahəsindəki böyük kəşflər getdikcə daha böyük beynəlxalq əməkdaşlığın nəticəsidir.

Lakin Nobel Mükafatı hələ də üç ada qədər daraldılmalıdır. Buna görə də, demək olar ki, hər böyük mükafatlandırma mərasimi yeni bir müzakirəyə səbəb olur: kəşfin "əsas" müəllifi kim idi və onlarla digər alim niyə siyahıdan çıxarılıb.

Sülh Mükafatı bu baxımdan daha çox sərbəstliyə malikdir - təşkilatlara verilə bilər. Lakin fizika və ya kimya sahəsində mükafat yüksək dərəcədə fərdiləşdirilir. Bununla belə qeyd edək ki, müasir elm nə qədər mürəkkəbləşirsə, bu məhdudiyyət bir o qədər qəribə görünür.

Biz demək olar ki, heç vaxt Nobel Mükafatına namizədləri tanımırıq.
Hər il Nobel Həftəsindən əvvəl onlarla məqalə "Nobel Mükafatına aparıcı namizədlər" kimi başlıqlarla dərc olunur.

Bu cür proqnozlar xüsusilə ədəbiyyatda və Sülh Mükafatında yaygındır. Amma bir məsələ var. Namizədlərin rəsmi siyahıları dərc olunmur. Üstəlik, namizədlərin adları, onları təklif edən şəxslər, ekspert qiymətləndirmələri və müzakirə materialları 50 il ərzində gizli qalır.

Buna görə də, "Nobel Mükafatına namizədlər" və ya "finalçılardan biri" ifadələrini əksər hallarda yoxlamaq sadəcə mümkün deyil. Əsl siyahılar yalnız yarım əsrdən sonra əldə edilə bilər. Məhz bu gizlilik Nobel Həftəsini hələ də bu qədər xüsusi edir.

Gələcək laureat illərlə öz laboratoriyasında işləyə, digər namizədlər haqqında proqnozlar oxuya, gecənin bir yarısı tanımadığı bir nömrədən gələn zəngə oyanıb ya da heç oyanmaya bilər. Bir neçə dəqiqə ərzində onların adı bütün dünyada tanınır. Buna görə də, Nobel Mükafatının tarixi yalnız dahilərin və böyük kəşflərin siyahısı deyil. Bu, həm də səhvlərin, qəzaların, mübahisələrin, riskli təcrübələrin, siyasi təzyiqin, buraxılmış zənglərin və həyatlarının ən vacib anında sadəcə bir barda pivə ilə oturan insanların hekayəsidir.

Əziz MUSTAFA